१. परिचय: नेपाली साहित्यका अपराजित महाकवि
नेपाली साहित्यको इतिहासमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा एक यस्ता जादुमयी र अलौकिक व्यक्तित्व हुन्, जसको कलमले नेपाली भाषालाई विश्वस्तरको प्रौढता प्रदान गर्यो। उनलाई ‘महाकवि’ भनिनु केवल एक पदवी मात्र होइन, बरु उनको अद्भूत सिर्जनाशक्ति र बहुमुखी प्रतिभाको सम्मान हो। देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई ताते गर्दै गरेको अवस्थाबाट उठाएर शिखरसम्म पुर्याउनुभयो। आजको समयमा पनि उनको मानवतावादी सोच र सिर्जनात्मक उर्जा उत्तिकै सान्दर्भिक छ। उनी केवल एक लेखक मात्र थिएनन्, बरु नेपाली साहित्यका ती अपराजित नक्षत्र थिए जसले हरेक विधामा आफ्नो अमिट छाप छोडेका छन्।
२. जन्म, परिवार तथा प्रारम्भिक जीवन
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म वि.सं. १९६६ साल कार्तिक २७ गते लक्ष्मी पूजाको दिन काठमाडौँको धोबीधारामा भएको थियो। संस्कृतका विद्वान् एवं कवि पिता तिलमाधव देवकोटा र माता अमर राज्यलक्ष्मी देवीको कोखबाट जन्मिएका उनलाई ‘लक्ष्मीको प्रसाद’ ठानिए पनि पछि उनी आफ्नो ज्ञान र साधनाले ‘सरस्वतीका वरद पुत्र’ बने।
उनको बाल्यकाल निकै स्नेहमयी र शिक्षित वातावरणमा बितेको थियो। उनी सानैदेखि शान्त, सुशील, आज्ञाकारी र सन्तोषी स्वभावका थिए। उनले संस्कृतको प्रारम्भिक शिक्षा आफ्नै बुबाबाट घरमै प्राप्त गरेका थिए। बुबाले कागज वा स्लेटमा लेखेर दिएका मन्त्र वा श्लोकहरू एक पटक पढेपछि नहेरी दोहोर्याउन सक्ने उनको ‘मुखाग्र’ स्मरणशक्ति देखेर बुबाले उनलाई ‘सरस्वतीको अवतार’ मान्थे। वि.सं. १९८१ मा १५ वर्षको उमेरमा उनको विवाह काठमाडौँको चालिसे परिवारकी मनदेवी चालिसेसँग भएको थियो।
३. शिक्षा र बौद्धिक विकास: सङ्घर्ष र सफलता
देवकोटाको औपचारिक शिक्षाको यात्रा निकै रोचक र चुनौतीपूर्ण थियो:
- विद्यालय शिक्षा: वि.सं. १९७७ मा ११ वर्षको उमेरमा उनी दरबार हाई स्कुलको पाँचौँ श्रेणी (कक्षा ६) मा भर्ना भए। त्यहीँ अङ्ग्रेजी भाषाप्रतिको चासो र अनुभव समेटेर उनले पछि ‘हाइहाइ अङ्ग्रेजी‘ निबन्ध लेखेका थिए। वि.सं. १९८२ मा उनले म्याट्रिकुलेसन उत्तीर्ण गरे।
- उच्च शिक्षा: उनले त्रिचन्द्र कलेजबाट आई.एस्सी. उत्तीर्ण गरे। पछि घरपरिवारको आग्रहमा मानविकी संकायमा स्नातक (बी.ए.) भर्ना भए। उनले अङ्ग्रेजी, अर्थशास्त्र र गणित विषय लिई वि.सं. १९९३ मा स्नातक उत्तीर्ण गरे।
- आर्थिक चुनौती: अध्ययनका क्रममा उनले चरम आर्थिक अभाव झेले। आफ्नो र परिवारको खर्च जुटाउन उनले दैनिक १२ घण्टासम्म ट्युसन (अनुशिक्षण) पढाउने गर्दथे। यति व्यस्तता र अभावका बीच पनि उनले सेली, वर्डसवर्थ र शैली जस्ता पाश्चात्य कविहरूका कृति पढेर आफ्नो बौद्धिक दायरा फराकिलो बनाए। पछि उनी त्रिचन्द्र कलेजका प्राध्यापक समेत बने।
४. राजनीतिक सक्रियता र प्रवास
देवकोटा केवल साहित्यमा मात्र सीमित थिएनन्। वि.सं. २००४ मा उनी देशको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा संलग्न भए। राणा शासनको विरोधमा उनी परिवारलाई समेत थाहा नदिई बनारसतर्फ लागे। त्यहाँ उनले ‘युगवाणी‘ पत्रिकामार्फत निरङ्कुशता विरुद्ध विद्रोही आवाज बुलन्द गरे। प्रवासमा रहँदा उनी निकै बिरामी परेका थिए, तर आफ्नो देशमा बसेर सेवा गर्ने दृढ इच्छाका साथ उनी पुनः काठमाडौँ फर्किए।
५. साहित्यिक यात्रा: विधागत योगदान
देवकोटाले नेपाली साहित्यका लगभग सबै विधामा कलम चलाएका छन्:
- महाकाव्य: नेपाली साहित्यको पहिलो मौलिक महाकाव्य ‘शाकुन्तल‘ (३ महिनामा लेखिएको), ‘सुलोचना‘ (जुन उनले केवल १० दिन अर्थात् ६० घण्टामा लेखेका थिए), ‘महाराणा प्रताप’ र ‘प्रमिथस’।
- खण्डकाव्य: ‘मुनामदन’, ‘कुञ्जिनी’ (एक रातमा लेखिएको), र ‘लुनी’।
- कविता: ‘यात्री’, ‘पागल’, ‘प्रभुजी मलाई भेडो बनाऊ’ जस्ता कालजयी कविताहरू। ‘भिखारी’ कवितामार्फत उनले मानवतावादको शङ्खनाद गरेका छन्।
- निबन्ध: ‘लक्ष्मी निबन्ध संग्रह’ र ‘दाडिमको रुखनेर’।
- नाटक र उपन्यास: ‘सावित्री सत्यवान’ नाटक र ‘चम्पा’ उपन्यास।
६. अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र अनुवाद क्षमता
देवकोटाले नेपाली साहित्यलाई विश्वसामु चिनाउन ठूलो भूमिका खेले। वि.सं. २०१५ (सन् १९५८) मा सोभियत सङ्घमा भएको ‘अफ्रिकी–एसियाली लेखक सम्मेलन‘ मा उनले भाग लिएका थिए। शारीरिक अस्वस्थताका कारण भाषण गर्नुअघि उनलाई रगत समेत चढाइएको थियो, तर उनले त्यहाँ दिएको ओजस्वी भाषणले सबैलाई मन्त्रमुग्ध पारेको थियो। आफ्ना रचनाहरू तत्काल अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरी सुनाउन सक्ने उनको अद्भूत क्षमता थियो।
७. व्यक्तित्वका विशेष पक्षहरू र प्रसिद्ध विचार
देवकोटा अत्यन्तै दयालु र परोपकारी थिए। दीनदुःखीलाई देख्दा उनको हृदय पग्लिन्थ्यो; कतिपय अवस्थामा त खल्तीको पैसा र लगाएको लुगा समेत गरिबलाई दिएर उनी रित्तो हात घर फर्किन्थे।
उनका कालजयी विचारहरू:
- “मानिसको सेवा नै ईश्वरको सच्चा सेवा र पावन पूजा हो।”
- “क्षेत्रीको छोरो यो पाउ छुन्छ, घिनले छुँदैन, मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन।” (मुनामदन)
८. पद, सम्मान र ऐतिहासिक योगदान
- शिक्षा मन्त्री: वि.सं. २०१३ मा उनी डा. के.आई. सिंहको मन्त्रिमण्डलमा शिक्षा मन्त्री बने। उनले आफ्नो कार्यकालमा नेपाली भाषालाई अनिवार्य विषय बनाउने ऐतिहासिक निर्णय गरे।
- संस्थागत भूमिका: नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको स्थापनामा सक्रिय भूमिका खेल्नुका साथै उनी त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सिनेट सदस्य र स्थान चयन समितिमा पनि संलग्न थिए।
- पुरस्कार: उनलाई मरणोपरान्त वि.सं. २०२३ मा ‘त्रिभुवन पुरस्कार‘ प्रदान गरियो।
९. जीवनका दुःखद मोड र अन्तिम समय
देवकोटाको व्यक्तिगत जीवन वियोग र पीडाले भरिएको थियो। २५-२६ वर्षको उमेरमा उनले आफ्ना बुबा, आमा र दुई महिनाकी छोरीलाई गुमाउनुपर्यो। जीवनको अन्त्यतिर उनी क्यान्सर रोगबाट पीडित भए। मृत्युशय्यामा छटपटाइरहँदा पनि उनले साहित्य सिर्जना छोडेनन्। उनले वि.सं. २०१६ भदौ ८ गते ‘प्रलय वेदना‘ र भदौ १६ गते मोती जयन्तीका दिन ‘सङ्कल्प हाम्रो फलोस्‘ कविता रचना गरे। अन्ततः वि.सं. २०१६ साल भदौ २९ गते पशुपति आर्यघाटमा उनको निधन भयो।
१०. रोचक तथ्यहरू
- अद्भूत स्मरणशक्ति: उनलाई सानैदेखि ‘मुखाग्र’ (कण्ठस्थ) गर्ने ईश्वरीय वरदान प्राप्त थियो।
- द्रुत लेखन: उनले १५ मिनेटमै ‘दरबार स्कुल’ शीर्षकको कविता लेखेर सबैलाई चकित पारेका थिए।
- वैज्ञानिक दूरदर्शिता: रुसको रकेट चन्द्रमामा पुग्नुभन्दा धेरै अघि उनले ‘उद्देश्य के लिनु? उडी छुनु चन्द्र एक’ भनी व्यक्त गरेको विचार उनको वैज्ञानिक दूरदर्शिताको प्रमाण हो।
११. आजको पुस्ताले सिक्नुपर्ने पाठ
- अदम्य कर्मशीलता: आर्थिक र पारिवारिक अभावका बीच पनि आफ्नो लक्ष्यमा अडिग रहनु।
- जातीय समता र मानवता: जातभात र धनी-गरिबको भेदभाव नगरी मानवताको सेवा गर्नु।
- राष्ट्रप्रेम: आफ्नो भाषा र साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा गौरवका साथ चिनाउनु।
१२. निष्कर्ष
महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा नेपाली साहित्यका ती देदीप्यमान नक्षत्र हुन्, जसको चमक कहिल्यै फिक्का हुने छैन। उनी भौतिक रूपमा हामीमाझ नभए पनि आफ्ना अजम्बरी कृतिहरूमार्फत प्रत्येक नेपालीको हृदयमा अनवरत बाँचिरहेका छन्। उनले देखाएको मानवताको बाटो र साहित्यको उचाई सधैँ प्रेरणाको स्रोत बनिरहनेछ।
Tags: महाकवि, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, मुनामदन, नेपाली साहित्यको इतिहास, देवकोटाका कविता, स्वच्छन्दतावाद। References: कक्षा १०, अनिवार्य नेपाली, कक्षा १० (पाठ ५)
