१. परिचय के तपाईं कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ, जसको वाणी र सिर्जनाले नेपाली वाङ्मयलाई दशकौँसम्म आलोकित गर्यो, ती बालक पाँच वर्षको उमेरसम्म शब्दविहीन थिए ? वि.सं. १९७७ वैशाख ३० गते ललितपुरको बखुम्बहालमा माता राजकुमारी देवी र पिता शङ्करराज जोशीको ज्येष्ठ सुपुत्रका रूपमा जन्मिएका एक सामान्य बालक कसरी नेपालको ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ बन्न सफल भए, यो आफैँमा एउटा जीवन्त दन्त्यकथा जस्तै छ। ‘सादा जीवन उच्च विचार’ लाई आफ्नो जीवनको मूलमन्त्र बनाएका जोशी एक यस्ता अविश्रान्त साधक हुन्, जसले आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर राष्ट्रको कला, संस्कृति र भाषाको श्रीवृद्धिका लागि सात दशकभन्दा लामो समय व्यतीत गरे ।
२. ५ वर्षसम्मको मौनता र अनौठो भाषिक विरोधाभास सत्यमोहन जोशीको बाल्यकाल एउटा अनौठो मौनताबाट सुरु भएको थियो। पाँच वर्षको उमेरसम्म पनि बोली नफुटेपछि चिन्तित बनेका आमाबुबाले उनलाई दैवी शक्तिको भरोसामा भक्तपुरको सूर्यविनायकस्थित जङ्गलमा लगेर एक्लै छोडिदिएका थिए। एक्लोपन र डरले थिचिएका ती बालकले जब पहिलोपटक “माँ, ए माँ !” भनी चिच्याए, त्यो केवल एउटा शब्द मात्र थिएन, बरु नेपाली वाङ्मयको एउटा ऐतिहासिक ढोका खुल्ने क्षण थियो । एउटा गज्जबको तथ्य त के छ भने, आज नेपाली संस्कृतिका वरेण्य व्यक्तित्व मानिने जोशीले १० वर्षको उमेरमा पुगेपछि मात्र नेपाली भाषा सिक्न सुरु गरेका थिए । उनको प्रारम्भिक शिक्षा सात वर्षको उमेरमा घरैबाट ‘नेपाल भाषा’ (नेवारी) बाट सुरु भएको थियो। आफ्नो मातृभाषाबाट शिक्षा आरम्भ गरेर राष्ट्रिय भाषामा शिखर चुम्नु उनको जीवनको एक प्रेरणादायी भाषिक विरोधाभास हो ।
३. मदन पुरस्कारको ‘ह्याट्रिक‘ र निष्काम कर्मयोग नेपाली प्राज्ञिक जगत्मा सत्यमोहन जोशी यस्ता एकमात्र देदीप्यमान नक्षत्र हुन्, जसले तीन-तीन पटक ‘मदन पुरस्कार’ प्राप्त गरेर कीर्तिमान कायम गरे । उनले कुनै एउटा विधामा मात्र सीमित नरही बहुआयामिक अनुसन्धानका लागि यो सम्मान पाएका थिए । वि.सं. २०१४ मा उनले ‘हाम्रो लोक संस्कृति’ का लागि पहिलो पटक यो पुरस्कार प्राप्त गरे। त्यसपछि ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ मार्फत नेपालको मौद्रिक इतिहास उजागर गरेबापत र अन्ततः कर्णालीको जनजीवन र संस्कृतिको सामूहिक अध्ययन (कर्णाली लोक संस्कृति) का लागि उनले पुरस्कारको ‘ह्याट्रिक’ पूरा गरे । उनी फलको आशा नगरी निरन्तर कर्ममा विश्वास गर्ने एक सच्चा ‘निष्काम कर्मयोगी’ थिए, जसको झलक उनको यो दार्शनिक वाक्यमा पाइन्छ:”कर्मण्येवाधिकारस्ते अर्थात् व्यक्तिको अधिकार केवल कर्ममा मात्र हुन्छ, त्यसैले मानिसले फलको आशा नगरी निरन्तर कर्म गरिरहनुपर्छ ।”
४. दरबारलाई चुनौती र गाईजात्राको संस्थागत संरक्षण नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य सचिव जस्तो गरिमामय पदमा रहँदा जोशीले देखाएको साहस कुनै क्रान्तिकारीभन्दा कम थिएन । पञ्चायती व्यवस्थाको त्यो कठोर समयमा गाईजात्रा महोत्सवका क्रममा हुने तिखो राजनीतिक व्यङ्ग्यबाट दरबार सशङ्कित थियो । तत्कालीन प्रशासनले गाईजात्राका कार्यक्रमहरू बन्द गर्न जोशीलाई कडा दबाब दियो । तर, जनमतको कदर गर्ने ती साहसी प्रशासकले “यो कार्यक्रम जनतामाझ निकै लोकप्रिय छ, त्यसैले यसलाई बन्द गर्न सकिँदैन” भन्दै दरबारको आदेशलाई ठाडै अस्वीकार गरिदिए । एक सरकारी उच्च पदस्थ अधिकारी भएर पनि उनले देखाएको यो अडानले नै नेपालमा हास्यव्यङ्ग्य विधा र गाईजात्रालाई एउटा गौरवशाली परम्पराको रूपमा जोगाउन मद्दत पुर्यायो।
५. विश्वकै सबैभन्दा सानो सिक्का र गिनिज बुकमा नेपाल जोशीको अन्वेषणात्मक दृष्टि कति सूक्ष्म थियो भन्ने प्रमाण उनले गरेको मुद्रा सम्बन्धी अनुसन्धानले दिन्छ । उनले आफ्नो कृति ‘नेपाली राष्ट्रिय मुद्राहरू’ का लागि सामग्री जुटाउने क्रममा मल्लकालीन राजा जयप्रकाश मल्लको पालाको एउटा अत्यन्तै सानो सिक्का फेला पारेका थिए । उक्त सिक्का विश्वकै सबैभन्दा सानो मुद्राका रूपमा प्रमाणित भई ‘गिनिज बुक अफ वर्ल्ड रेकर्ड्स’ मा सूचीकृत भयो । यो खोज केवल एउटा सिक्काको प्राप्ति मात्र थिएन, बरु नेपालको ऐतिहासिक विरासत र धातु कलाको समृद्धिलाई विश्वमञ्चमा पुर्याउने एउटा बलियो कडी थियो ।
६. अरनिकोको पुनर्जागरण र चिनियाँ सांस्कृतिक सेतु सत्यमोहन जोशीले गरेको सबैभन्दा ठुलो गुन भनेको इतिहासको गर्तमा हराइसकेका कलाकार अरनिकोलाई पुनर्जीवित गराउनु हो । चीनमा नेपाली भाषा पढाउन जाँदा उनले त्यहाँको ‘श्वेत चैत्य’ (White Dagoba) को गहन अध्ययन गरे र यसका निर्माता नेपाली कलाकार अरनिको नै हुन् भन्ने अकाट्य तथ्य बाहिर ल्याए। उनले ‘नेपाली वास्तुविद् कलाकार अरनिको’ नामक शोधग्रन्थ मार्फत अरनिकोलाई इतिहासको छायाबाट निकालेर राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा स्थापित गराए । उनले भृकुटी र अरनिकोका बारेमा गरेका यी अनुसन्धानले नेपाल र चीनबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइ प्रदान गर्यो ।
निष्कर्ष सत्यमोहन जोशीको जीवन एउटा यस्तो विश्वविद्यालय हो, जहाँबाट हामीले निरन्तर साधना, साहस र राष्ट्रप्रेमको पाठ सिक्न सक्छौँ । वि.सं. २०७४ मा नेपाल सरकारबाट ‘वाङ्मय शताब्दी पुरुष’ को उपाधि पाएका जोशीले आफ्नो देह त्याग गरे पनि उनले छोडेका पदचापहरूले नेपाली माटोलाई सधैँ सुगन्धित बनाइरहनेछन् ।
आजको यो व्यावसायिक युगमा हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने एउटा गम्भीर प्रश्न छ: “के हामी पनि जोशीले जस्तै आफ्नै संस्कृति र माटोको सुगन्धमा गर्व गर्दै विश्वसामु शिर ठाडो पारेर उभिन सक्छौँ?” उनको ‘सादा जीवन र उच्च विचार’ लाई आत्मसात् गर्नु नै उनीप्रतिको सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ।
